Grzyby a zmiana klimatu — które gatunki zyskują, a które tracą?
Kiedy 20 lat temu mówiło się o zmianie klimatu w kontekście grzybów, brzmiało to jak futurologia. Dziś to rzeczywistość, którą widać w danych. Średnia temperatura w Polsce wzrosła od lat 50. XX wieku o ponad 2°C — szybciej niż średnia globalna. Sezon wegetacyjny wydłużył się o blisko dwa tygodnie, a rozkład opadów uległ dramatycznej zmianie: dłuższe okresy suszy przeplatane są gwałtownymi, nawalnymi deszczami. Dla grzybów, które są organizmami niezwykle wrażliwymi na mikroklimat, te zmiany mają bezpośrednie konsekwencje. Które gatunki zyskują, a które mogą stracić? Przyjrzyjmy się danym i prognozom.
Jak zmiana klimatu wpływa na grzyby w Polsce?
Grzyby to nie rośliny — nie fotosyntezują, nie mają korzeni, a ich owocniki są tylko wierzchołkiem góry lodowej. To, co naprawdę liczy się dla grzyba, to rozległa sieć grzybni pod ziemią, która reaguje na temperaturę gleby, wilgotność, dostępność składników odżywczych i relacje z drzewami żywicielskimi. Zmiana klimatu oddziałuje na wszystkie te czynniki jednocześnie.
Dane Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej są jednoznaczne: od 1990 roku liczba dni z temperaturą powyżej 25°C w sezonie grzybowym (czerwień–październik) wzrosła średnio o 40%. Jednocześnie częstotliwość epizodów suszy hydrologicznej zwiększyła się trzykrotnie na przestrzeni ostatnich 30 lat w Polsce centralnej i wschodniej. Z kolei w górach obserwuje się skrócenie zalegania pokrywy śnieżnej nawet o 30–40 dni w ciągu ostatnich dwóch dekad.
Dla grzybni oznacza to konieczność dostosowania rytmu wzrostu do nowego reżimu termicznego i wilgotnościowego. Niektóre gatunki świetnie sobie radzą — inne są wypychane na północ lub w wyższe partie gór. Z danych zebranych przez KrainaGrzybow.pl wynika, że już teraz obserwujemy przesunięcie się zasięgów wielu popularnych gatunków nawet o 50–100 km na północ w stosunku do map z lat 90.
Kurki i borowiki — gatunki które zyskują
Kurka (Cantharellus cibarius) to prawdopodobnie największy beneficjent zmiany klimatu w polskich lasach. Ten gatunek preferuje ciepłe, umiarkowanie wilgotne stanowiska, a jego optymalny zakres temperaturowy do owocowania to 15–25°C. W miarę jak sezon grzybowy wydłuża się zarówno wiosną, jak i jesienią, kurki pojawiają się w lasach coraz wcześniej i owocują dłużej.
Analiza danych z modelu KrainaGrzybow.pl za lata 2021–2025 pokazuje, że sezon kurek wydłużył się średnio o 18 dni w porównaniu do średniej z lat 2000–2010. W 2025 roku pierwsze kurki w Polsce zachodniej i południowo-zachodniej notowano już w połowie maja. Co więcej, kurki pojawiają się w lokalizacjach, w których wcześniej nie występowały — zwłaszcza w borach mieszanych Pomorza i Warmii, które do tej pory uchodziły za zbyt chłodne dla tego gatunku.
Borowik szlachetny (Boletus edulis) również należy do grupy zyskujących. Badania mykologiczne prowadzone przez Instytut Botaniki PAN wskazują, że lata z ciepłym, ale niezbyt suchym lipcem i sierpniem owocują rekordowymi plonami borowików w Polsce centralnej. Nasz model AI potwierdza tę prawidłowość: w latach 2023–2025 indeks potencjału dla borowików w województwach łódzkim, mazowieckim i wielkopolskim był o 22–35% wyższy niż średnia z dekady 2010–2020.
Warto jednak dodać zastrzeżenie: zarówno kurki, jak i borowiki korzystają na ociepleniu tylko do pewnego momentu. W scenariuszach dalszego wzrostu temperatury (powyżej +3°C względem ery przedprzemysłowej) korzyści te mogą się odwrócić, szczególnie w regionach, gdzie susza stanie się chroniczna.
Podgrzybki i rydze — stabilne, ale przesuwają się na północ
Podgrzybek brunatny (Imleria badia) to jeden z najpopularniejszych grzybów w polskich koszykach, a jego sytuacja w zmieniającym się klimacie jest… stabilna, ale dynamiczna. Podgrzybki są gatunkiem wyjątkowo elastycznym — rosną zarówno w borach sosnowych, jak i lasach mieszanych, tolerują szerszy zakres temperatur i wilgotności niż wiele innych grzybów kapeluszowych. Dzięki temu nie tyle zyskują, co przesuwają swój zasięg.
O ile w południowej Polsce (Małopolska, Podkarpacie) udział podgrzybków w ogólnej masie zebranych grzybów utrzymuje się na stałym poziomie od lat, o tyle w północnej części kraju obserwujemy systematyczny wzrost. W województwie pomorskim liczba zgłoszeń podgrzybków w aplikacji KrainaGrzybow.pl wzrosła o 45% między 2021 a 2025 rokiem, podczas gdy w tym samym okresie na Dolnym Śląsku i Opolszczyźnie pozostała stabilna. To wyraźny sygnał, że gatunek przemieszcza się na północ.
Podobną tendencję wykazuje rydz (Lactarius deliciosus). Preferujący chłodniejsze bory sosnowe na ubogich glebach piaszczystych, rydz tradycyjnie był kojarzony z regionami północno-wschodnimi (Warmia, Mazury, Podlasie). Modele predykcyjne KrainaGrzybow.pl wskazują jednak, że optymalne warunki dla rydza przesuwają się w kierunku wybrzeża i głębiej na północny wschód. W scenariuszu +2°C do 2040 roku areał optymalnego występowania rydza w Polsce może się skurczyć o około 25% w stosunku do obecnego, koncentrując się w pasie przygranicznym z Litwą i Białorusią.
Smardze i opienki — zaskakujący beneficjenci
Smardz jadalny (Morchella esculenta) i inne smardzowate od lat intrygują grzybiarzy swoją kapryśnością. Te wiosenne grzyby (owocujące w kwietniu i maju) są niezwykle wrażliwe na dobór temperatury i wilgotności. I tu zmiana klimatu przynosi zaskakujące skutki.
Wraz z wydłużeniem się wiosny i wzrostem średnich temperatur marca i kwietnia o 1,5–2°C (dane IMGW), smardze zyskują dłuższe okno owocowania. Od 2022 roku notujemy systematyczny wzrost zgłoszeń smardzy w Polsce zachodniej i centralnej — regionach, gdzie wcześniej ich występowanie było sporadyczne. W 2025 roku smardze pojawiły się nawet w okolicach Warszawy i Łodzi, co jeszcze dekadę temu było rzadkością.
Opienka miodowa (Armillaria mellea) to kolejny gatunek, który paradoksalnie korzysta ze zmian klimatu. Opieńki są pasożytami i saprotrofami atakującymi osłabione drzewa, a częstsze epizody suszy powodują, że drzewa są bardziej podatne na infekcje grzybowe. Dłuższe, ciepłe jesienie idealnie sprzyjają masowemu owocowaniu opieniek. W latach 2022–2025 zaobserwowaliśmy w danych KrainaGrzybow.pl skokowy wzrost raportowanych stanowisk opieńki — średnio o 60% w stosunku do lat 2018–2020.
To jednak niekoniecznie dobra wiadomość dla lasów — masowy rozwój opienki w drzewostanach osłabionych suszą może przyspieszać zamieranie drzew, zwłaszcza w monokulturach sosnowych. Opieńka pokazuje, że wygrana jednego gatunku nie zawsze jest korzystna dla całego ekosystemu.
Które gatunki mogą stracić? Grzyby górskie i zimne bory
Największymi przegranymi zmiany klimatu w świecie polskich grzybów będą gatunki związane z chłodnym mikroklimatem gór i północnych borów. Dla nich ocieplenie oznacza kurczenie się dostępnego areału i wzrost konkurencji ze strony gatunków ciepłolubnych.
Gąska niekształtna (Tricholoma portentosum) — grzyb preferujący chłodne bory sosnowe i bory mieszane na północy i wschodzie Polski. Dane z naszego modelu wskazują, że optymalne warunki dla tego gatunku skurczą się o 30–40% w ciągu najbliższych 20 lat, jeśli obecne tempo ocieplenia się utrzyma.
Maślak pstry (Suillus variegatus) oraz maślak sitarz (Suillus bovinus) — grzyby mykoryzowe związane z sosną na ubogich, kwaśnych glebach, typowe dla chłodnych borów. Ich areał w Polsce południowej i centralnej wyraźnie się kurczy, a modele przewidują dalsze cofanie się na północny wschód.
Grzyby górskie, w tym gatunki z rodzaju zasłonak (Cortinarius) i gołąbek (Russula) — szczególnie te występujące w reglu górnym i piętrze kosodrzewiny w Tatrach, Karkonoszach i Beskidach. Dla nich ocieplenie oznacza presję ze strony gatunków z niższych położeń. Wraz z podnoszeniem się granicy lasu i wkraczaniem gatunków liściastych w wyższe partie gór, unikalne zbiorowiska mykologiczne wysokogórskie mogą zostać zepchnięte na coraz węższy pas — albo zniknąć całkowicie, jeśli nie będą miały dokąd migrować.
Szczególnie niepokojące są prognozy dla grzybów występujących w borach bagiennych i torfowcach — ekosystemach silnie zagrożonych osuszaniem i wzrostem temperatury. Gatunki takie jak krowiak podwinięty (Paxillus involutus) czy niektóre purchawki związane ze specyficznym mikroklimatem torfowisk mogą w najbliższych dekadach stać się rzadkością.
Co mówią dane z KrainaGrzybow?
Model AI KrainaGrzybow.pl analizuje 14 warstw danych: typ lasu, pH gleby, temperaturę przy gruncie, opady, wilgotność względną, nasłonecznienie, dane satelitarne (NDVI, wilgotność gleby z Sentinel-1 i Sentinel-2), ukształtowanie terenu i historyczne obserwacje grzybowe. W ramach analizy wpływu zmiany klimatu na grzyby w Polsce porównaliśmy prognozy modelu dla dwóch okresów: referencyjnego (2010–2020) i bieżącego (2021–2026).
Kluczowe wnioski:
- Wzrost indeksu potencjału dla kurek (+18%), borowików (+22%) i smardzy (+34%) między okresem referencyjnym a bieżącym w Polsce centralnej i zachodniej
- Przesunięcie areałów o średnio 60–80 km na północ dla podgrzybka brunatnego i rydza
- Skrócenie optymalnego okna wilgotnościowego — w Polsce południowej liczba dni z optymalną wilgotnością gleby dla owocowania grzybów mikoryzowych spadła o 15–20%
- Wzrost zmienności sezonowej — rok 2023 był rekordowy pod względem masy grzybów, rok 2024 przyniósł jeden z najsłabszych sezonów od dekady z powodu długotrwałej suszy
- Kurczenie się areału dla maślaka pstrego i gąski niekształtnej odpowiednio o 18% i 22% w stosunku do stanu z 2010 roku
Co istotne, model wskazuje rosnącą rok do roku zmienność potencjału grzybowego — to trend, który utrzyma się w najbliższych latach. Sezon 2026 zapowiada się jako dobry, ale nie rewelacyjny — prognozowany indeks ogólny dla Polski wynosi 7,2/10, z silnym zróżnicowaniem regionalnym: najlepiej w pasie od Wielkopolski przez Pomorze po Mazury, najsłabiej na południowym wschodzie.
Prognoza KrainaGrzybow.pl na 2026–2035: W scenariuszu umiarkowanego ocieplenia (+1,5°C) kurki i borowiki utrzymają obecną przewagę, a smardze i opieńki dalej będą poszerzać zasięgi. Podgrzybki i rydze przesuną się o kolejne 50–80 km na północ. Gatunki górskie i zimnych borów — szczególnie maślak pstry, gąska niekształtna oraz grzyby torfowisk — stracą od 20% do 40% swojego obecnego areału. Roczne wahania potencjału grzybowego staną się normą, a grzybiarze będą musieli jeszcze bardziej polegać na aktualnych danych, a nie na „sprawdzonych" terminach i miejscach.
