Grzyby chronione i rzadkie w Polsce których nie wolno zrywać?
W Polsce ochrona gatunkowa grzybów nie jest nowością pierwsze rozporządzenie w tej sprawie wprowadzono w 1983 roku. Dziś lista gatunków chronionych obejmuje kilkadziesiąt pozycji, zarówno tych objętych ochroną całkowitą, jak i częściową. Zbieranie ich może skończyć się mandatem, a w skrajnych przypadkach nawet sprawą sądową. Mimo to wielu grzybiarzy nie zdaje sobie sprawy, których grzybów nie wolno wkładać do koszyka.
W tym artykule wyjaśniamy, które gatunki są chronione, jakie kary grożą za ich zrywanie oraz dlaczego ochrona grzybów ma kluczowe znaczenie dla ekosystemu leśnego. Znajdziesz tu również informacje o Czerwonej liście grzybów zagrożonych w Polsce.
Podstawa prawna ochrony grzybów w Polsce
Obecnie ochrona gatunkowa grzybów regulowana jest przez Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej grzybów (Dz.U. 2014 poz. 1408). Określa ono dwa rodzaje ochrony:
- Ochrona całkowita zakazuje zrywania, uszkadzania, niszczenia, przemieszczania i sprzedaży danego gatunku. Lista obejmuje ok. 50 gatunków.
- Ochrona częściowa dopuszcza zbieranie owocników do celów gospodarczych lub naukowych, ale wymaga zezwolenia. Dla grzybiarzy rekreacyjnych oznacza to praktyczny zakaz.
Wykaz gatunków chronionych podlega cyklicznym nowelizacjom. Część grzybów zmieniła status w ostatnich latach na przykład purchawica olbrzymia została przesunięta z ochrony całkowitej na częściową, co budzi kontrowersje wśród przyrodników.
Najważniejsze grzyby objęte ochroną całkowitą
Poniżej przedstawiamy najbardziej znane gatunki grzybów chronionych całkowicie w Polsce. Wiele z nich jest niezwykle rzadkich i pełni istotną funkcję w ekosystemie.
Sromotnik bezwstydny (Phallus impudicus)
To jeden z najbardziej charakterystycznych grzybów polskich lasów. Młode owocniki przypominają białe jajo, z którego wyrasta wydłużony, gałęzisty trzon zwieńczony oliwkowozielonym, nieprzyjemnie pachnącym szczytem. Zapach przywabia muchy, które roznoszą zarodniki. Mimo wyjątkowego wyglądu sromotnik bezwstydny jest w Polsce objęty ochroną całkowitą nie wolno go zrywać ani niszczyć.
Dziężka pomarańczowa (Aleuria aurantia)
Ten jaskrawy, pomarańczowy grzyb o kieliszkowatym kształcie rośnie na glebie w lasach liściastych i mieszanych, często na poboczach leśnych dróg. Jego barwa sprawia, że jest łatwo zauważalny, ale niestety równie często padł ofiarą kolekcjonerów. Od 2014 roku jest objęty ochroną całkowitą.
Gwiazdosz (Geastrum)
Rodzaj grzybów o charakterystycznym wyglądzie owocnik pęka promieniście, odginając się na zewnątrz i tworząc gwiazdkę. W Polsce występuje kilka gatunków gwiazdosza, m.in. gwiazdosz frędzelkowany i gwiazdosz potrójny. Wszystkie objęte ochroną całkowitą.
Flagowiec (Meripilus giganteus)
Znany też jako poreblem olbrzymi. Tworzy ogromne, wachlarzowate owocniki o średnicy do 80 cm, złożone z wielu nachodzących na siebie kapelusików. Rośnie u podstawy starych dębów i buków. Uważany za gatunek zagrożony wyginięciem.
Szmaciak gałęzisty (Sparassis crisosa)
Nazywany również płesznikiem gałęzistym lub kalafiorem leśnym. Tworzy krzaczaste, kremowobiałe owocniki przypominające włoską kapustę lub koralowiec. Rośnie u podstawy sosen i świerków. W Polsce objęty ochroną całkowitą to jeden z najrzadszych i najbardziej charakterystycznych grzybów chronionych.
Kolczakówka (Hydnum repandum i Hydnum rufescens)
Kolczakówka strojna i kolczakówka rudawa to grzyby o charakterystycznym, kolczastym hymenoflorze na spodzie kapelusza zamiast blaszek. Obie objęte ochroną najczęściej występują w lasach liściastych pod grabami, bukami i dębami.
Tabela gatunków chronionych
| Gatunek | Status ochrony | Gdzie występuje | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Sromotnik bezwstydny | Całkowita | Lasy liściaste, zarośla, parki | Owocnik wydziela nieprzyjemny zapach |
| Dziężka pomarańczowa | Całkowita | Gleby leśne, pobocza dróg | Jaskrawopomarańczowa barwa |
| Purchawica olbrzymia | Częściowa | Łąki, pastwiska, obrzeża lasów | Można zbierać za zezwoleniem; największy grzyb kulisty w Polsce |
| Gwiazdosz frędzelkowany | Całkowita | Lasy liściaste, gleby wapienne | Owocnik w kształcie gwiazdy |
| Flagowiec olbrzymi | Całkowita | Lasy liściaste u podstawy dębów | Wachlarzowate owocniki do 80 cm |
| Szmaciak gałęzisty | Całkowita | Lasy iglaste u podstawy sosen | Przypomina kalafior leśny |
| Kolczakówka strojna | Całkowita | Lasy liściaste pod dębami, bukami | Kolczasty spód kapelusza |
| Borowik korzeniasty | Całkowita | Lasy liściaste, pod dębami | Rzadki, mylony z borowikiem szlachetnym |
| Lakownica spływająca | Całkowita | Na martwym drewnie dębowym | Rzadki saprotrof |
| Soplówka gałęzista | Całkowita | Lasy naturalne, stare drzewostany | Koralowaty kształt, biała barwa |
Czerwona lista grzybów zagrożonych w Polsce
Oprócz ochrony prawnej wynikającej z rozporządzenia istnieje Czerwona lista grzybów wielkoowocnikowych zagrożonych w Polsce (2013), opracowana przez Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN. To nie jest akt prawny, ale naukowy katalog gatunków, którym grozi wyginięcie. Zawiera ok. 700 pozycji podzielonych na kategorie:
- EX wymarłe
- CR krytycznie zagrożone
- EN zagrożone
- VU narażone
- NT bliskie zagrożenia
Znajdują się na niej m.in. borowik ametystowy, borowik kretowaty i borowik korzeniasty gatunki będące przedmiotem polowań kolekcjonerów i grzybiarzy. Choć nie każdy z nich jest formalnie chroniony, ich populacje dramatycznie maleją.
Skutki zbierania grzybów chronionych
Zrywanie grzybów objętych ochroną całkowitą to wykroczenie zagrożone karą grzywny. Zgodnie z art. 131 ustawy o ochronie przyrody:
- Mandat do 500 zł za zniszczenie lub zrywanie pojedynczych owocników
- Sprawa sądowa w przypadku niszczenia cennych stanowisk lub działania celowego, grożą wyższe grzywny (nawet do 5000 zł)
- Działalność gospodarcza sprzedaż grzybów chronionych może skutkować konfiskatą towaru i karą do 3 lat więzienia w najpoważniejszych wypadkach
Służby ochroniarskie (Straż Leśna, Straż Rybacka, Państwowa Straż Rybacka, Policja) mają prawo legitymować, kontrolować koszyki i nakładać mandaty. W praktyce najczęściej karane są przypadki masowego zrywania rzadkich gatunków na sprzedaż.
Dlaczego ochrona grzybów jest ważna?
Może się wydawać, że ochrona grzybów to nadgorliwość urzędników. Nic bardziej mylnego. Grzyby pełnią w ekosystemie funkcje, które są nie do przecenienia:
Mikoryza podziemna sieć życia
Większość chronionych grzybów to grzyby mikoryzowe, żyjące w symbiozie z korzeniami drzew. Bez nich drzewa nie miałyby dostępu do wody i minerałów. Usunięcie rzadkich gatunków grzybów zaburza tę delikatną równowagę, osłabia całe drzewostany i obniża odporność lasów na suszę i choroby.
Rozkład materii organicznej
Gatunki takie jak lakownica spływająca czy flagowiec rozkładają martwe drewno, dzięki czemu uwalniają związki odżywcze z powrotem do gleby. Bez tego procesu las nie mógłby się prawidłowo odradzać.
Różnorodność biologiczna
Każdy chroniony gatunek grzyba to unikalna nisza dla innych organizmów owadów, ślimaków, ptaków i ssaków. Wytrzebienie rzadkiego grzyba może mieć efekt domina, eliminując gatunki, które od niego zależą.
Co robić, gdy znajdziesz chroniony grzyb?
Jeśli podczas grzybobrania natkniesz się na gatunek chroniony lub rzadki, postępuj według tych zasad:
- Nie zrywaj i nie uszkadzaj nawet jedna fotografia zbliżenia może uszkodzić owocnik
- Dokumentuj zrób zdjęcie z daleka, zapisz lokalizację GPS, datę, typ drzewostanu
- Zgłoś znalezisko informacje o stanowiskach rzadkich grzybów możesz przesłać do Instytutu Botaniki PAN lub do nas oznaczymy je na mapie KrainaGrzybow
- Edukuj innych podziel się wiedzą o ochronie grzybów w środowisku grzybiarzy
Podsumowanie pamiętaj o zasadach
Grzyby chronione w Polsce to nie tylko abstrakcyjne pozycje na urzędniczej liście. To kluczowe elementy ekosystemu, których zanik dotknie każdego grzybiarza. Zbieranie ich jest nie tylko nielegalne, ale przede wszystkim szkodliwe dla środowiska naturalnego.
Zasady, które warto zapamiętać:
- Jeśli nie znasz grzyba nie zrywaj go
- Jeśli wygląda wyjątkowo rzadko prawdopodobnie jest pod ochroną
- Sprawdzaj w aplikacji KrainaGrzybow przed zebraniem
- Zgłaszaj stanowiska rzadkich gatunków do naukowców
- Nie kupuj grzybów z niewiadomego źródła mogą pochodzić z nielegalnego zbioru
Ochrona grzybów to nie ograniczenie, ale inwestycja w przyszłość polskiego grzybobrania. Namawiamy każdego czytelnika do odpowiedzialnego korzystania z lasu.
